اطلاعات عمومی

معنویت های نو ظهور یا دجال های عصر حاضر 2

عرفان های نوظهور را باید شناخت و در مقابل آنها اقدامات لازم را انجام دهیم و این از وظایف هر مسلمان آشنا به دین و مذهبش است که بداند جنگ فرهنگی و مذهبی مرز مشخص و زمان معینی ندارد. وما باید دجال های زمانمان را برای مقابله با آنها بشناسیم .

در این مورد آیت الله مکارم شیرازی در مورد اشخاص منحرفی که با حضور در اطراف مسجد مقدس جمکران و کوه خضر نبی خود را به دروغ رابطان با آن حضرت معرفی می نمایند. گفت: این افراد مسایل اخلاقی فراوانی را در حال انتشار دارند و در واقع همان دجالهای قبل از ظهور حضرت ولی عصر(عج) هستند.

جنگ اسلام و کفر

در حقیقت قضیه دجال بیانگر این مطلب است که در آستانه انقلاب امام مهدی(عج) افراد حیله گر برای نگه داشتن فرهنگ و نظام جاهلی، همه تلاش خود را به کار می گیرند تا با تزویر و حیله گری مردم را نسبت به اصالت و تحقق آن انقلاب و استواری رهبریش، دچار تردید سازند و یا از یاد و معرفت نسبت به منجی موعود غافل کرده و خود را به آن عنوان معرفی کنند. این که در همین روایات تاکید شده است: «هر پیامبری امت خویش را از خطر بر حذر داشته است»، خود تأییدی دیگر بر همین احتمال است که مقصود از دجال، هر شخص حیله گر و دروغگویی است که قبل از خروج حضرت مهدی(عج) در صدد فریب مردم است، و وظیفه همه مسلمین است که با این موضوع آشنا بوده و برخورد مناسبی انجام دهند، و بدانیم که جنگ میان اسلام و کفر همچنان ادامه دارد ولو شکل آن تغییر کرده باشد که این موضوع در سوره مبارکه محمد(صلی الله علیه و آله) آیه 4 آمده و استمرار جنگ با منحرفین را بیان می کند.

اما كى جنگ میان اسلام و كفر پایان مى‏گیرد؟ این سؤالى است كه مفسران پاسخهاى متفاوتى به آن داده‏اند.

بعضى مانند ابن عباس گفته‏اند: تا زمانى است كه بت‏پرستى بر صفحه جهان باقى نماند و آئین شرك برچیده شود.

در حدیثى از امام باقر(علیه السلام) مى‏خوانیم: من قرأ القارعة آمنه اللَّه من فتنة الدجال ان یؤمن به، و من قیح جهنم یوم القیامة ان شاء اللَّه؛ كسى كه سوره "قارعه" را بخواند خداوند متعال او را از فتنه "دجال" و ایمان آوردن به او حفظ مى‏كند، و او را در قیامت از چرك جهنم دور مى‏دارد انشاء اللَّه.

بعضى دیگر گفته‏اند: جنگ اسلام و كفر هم چنان ادامه دارد تا مسلمانان بر "دجال" پیروز شوند، و این به استناد حدیثى است كه از رسول گرامى اسلام(صلی الله علیه و آله) نقل شده كه فرمود: و الجهاد ماض مذ بعثنى اللَّه الى ان یقاتل آخر امتى الدجال: جهاد هم چنان ادامه دارد، از آن روز كه خدا مرا مبعوث كرد تا زمانى كه‏ آخر امت من با دجال پیكار كنند.(مجمع البیان، ج 9، ص 98)

از این عبارت معلوم است كه "دجال" مرد فریبكار یا مردان فریبكارى هستند براى منحرف ساختن مردم از اصل توحید و حق و عدالت، به فعالیت مى‏پردازند، و مهدى(عج) آخرین و قدرتمندترین آنها را با قدرت عظیمش درهم مى‏كوبد.

و به این ترتیب تا دجالان بر صفحه زمین زندگى مى‏كنند پیكار حق و باطل ادامه دارد! در حقیقت "اسلام" با كفر دو نوع پیكار دارد: یكى پیكارهاى مقطعى است مانند غزواتى كه پیامبر(صلی الله علیه و آله) با دشمنان داشت كه بعد از پایان هر جنگ شمشیرها به غلاف مى‏رفت، و دیگر پیكار مستمرى است كه با "شرك و كفر و ظلم و فساد" دارد، و این امرى است مستمر تا زمان گسترش حكومت عدل جهانى به وسیله حضرت مهدى(عج).

این در حقیقت فلسفه جنگ و نكته اصلى درگیرى حق و باطل است، در این پیكارها صفوف مؤمنان واقعى و آنها كه اهل عملند از اهل سخن جدا مى‏شوند.

استعدادها شكوفا مى‏گردد، و نیروى استقامت و پایمردى زنده مى‏شود، و هدف‏ اصلى زندگى دنیا كه آزمودگى و پرورش قدرت ایمان و ارزش هاى دیگر انسانى است تامین مى‏گردد.

راههای در امان بودن از فتنه دجال

این نکته هم در روایات ما آمده است که برای در امان بودن از شر و انحراف دجال و هر گمراه کننده ای توصیه هایی شده است، مانند:

در حدیثى از امام باقر(علیه السلام) مى‏خوانیم: من قرأ القارعة آمنه اللَّه من فتنة الدجال ان یؤمن به، و من قیح جهنم یوم القیامة ان شاء اللَّه؛ كسى كه سوره "قارعه" را بخواند خداوند متعال او را از فتنه "دجال" و ایمان آوردن به او حفظ مى‏كند، و او را در قیامت از چرك جهنم دور مى‏دارد انشاء اللَّه.(مجمع البیان، ج 10، ص 530)

قضیه دجال بیانگر این مطلب است که در آستانه انقلاب امام مهدی(عج) افراد حیله گر برای نگه داشتن فرهنگ و نظام جاهلی، همه تلاش خود را به کار می گیرند تا با تزویر و حیله گری مردم را نسبت به اصالت و تحقق آن انقلاب و استواری رهبریش، دچار تردید سازند و یا از یاد و معرفت نسبت به منجی موعود غافل کرده و خود را به آن عنوان معرفی کنند.
قرآن

پیامبر فرمودند: هر كس سوره كهف را روز جمعه بخواند خداوند تا جمعه دیگر او را مى‏آمرزد (و طبق روایتى او را از گناه حفظ مى‏كند) ... و به او نورى مى‏بخشد كه به آسمان مى‏تابد و از فتنه دجال محفوظ خواهد ماند.

در حدیث دیگرى از پیامبر میخوانیم: هر كس 10 آیه از اول سوره كهف را حفظ كند "دجال" به او زیانى نمیرساند و كسى كه آیات آخر سوره را حفظ كند نور و روشنایى براى او در قیامت خواهد بود.

و از آنجا كه یكى از مهمترین بخشهاى این سوره داستان قیام جمعى از جوانان با شخصیت، بر ضد طاغوت و دجال زمان خود بود، قیامى كه جان آنها را بخطر افكند و تا سر حد مرگ پیش رفتند، اما خدا آنها را حفظ كرد، توجه به این واقعیت مى‏تواند نور ایمان را در دلهاى آماده شعله‏ور سازد و او را در برابر گناهان و وسوسه دجالان و حل شدن در محیط فاسد حفظ كند.(تفسیر نمونه، ج‏12، ص 337)

و همچنین هر كه چهار روز از ماه رجب روزه دارد حق سبحانه و تعالى او را عافیت كرامت فرماید از همه بلاها از دیوانگى و خوره و پیسى و حفظ كند او را از فتنه دجّال و امان دهد او را از عذاب قبر و بنویسند از براى او مانند ثواب صاحبان عقول كامله كه همیشه توبه كنندگان باشند و در هر غفلتى كه از ایشان صادر شود بازگشت به او كنند و نامه عمل او را بدست راست او دهند در زمره اوایل عابدان. (لوامع صاحبقرانی، ج‏6، ص 278 - باب ثواب صوم رجب، ص، 272)

بهترین راه حفاظت خود از فتنه هر دجالی تقوا و حریم نگه داشتن برای خداست .

هر كه چهار روز از ماه رجب روزه دارد حق سبحانه و تعالى او را عافیت كرامت فرماید از همه بلاها از دیوانگى و خوره و پیسى و حفظ كند او را از فتنه دجّال و امان دهد او را از عذاب قبر و بنویسند از براى او مانند ثواب صاحبان عقول كامله كه همیشه توبه كنندگان باشند و در هر غفلتى كه از ایشان صادر شود بازگشت به او كنند و نامه عمل او را بدست راست او دهند در زمره اوایل عابدان.

عاقبت دجال آخر الزمان

در حدیثی صحیح منقولست از حضرت امام جعفر صادق(صلوات اللَّه علیه) كه مكروه است نماز كردن در سه موضع از راه مدینه مشرفه به مكه معظمه یكى بیدا است که آنجا را ذات الجیش می نامند، و لشكر سفیانى در آنجا به زمین فرو خواهد رفت در زمان ظهور حضرت صاحب الامر و در بعضى از روایات وارد است كه قبل از ظهور حضرت آن لشكر در اینجا به زمین فرو مى‏رود و ده روز قبل از ظهور آن حضرت (عج)، دجّال خروج خواهد كرد و اكثر لشكر او یهودیان خواهند بود و حضرت صاحب الامر كه در مكه معظمه ظهور فرمایند، اول تعداد سیصد و سیزده تن از اولیاء اللَّه با آن حضرت بیعت خواهند كرد كه قوام دنیا بلكه عالم به آنها میباشد، و دجّال متوجه آن حضرت شده و حضرت عیسى على نبیّنا و علیه الصلاة و السّلام در همان روز ظهور حضرت از آسمان به زیر آید و حضرت تكلیف كند عیسى را كه پیش بایست تا اقتدا به تو كنیم یا رسول اللَّه ، حضرت عیسى گوید كه من امت جد توام و تابع شما، شما پیش بایستید پس حضرت پیش بایستد و عیسى نماز جمعه را اقتدا كند به آن حضرت و همه اهل مكه با حضرت بیعت كنند و راهی مدینه مشرفه شوند كه در این حالت دجّال به ایشان در نزدیکی مدینه مشرفه در ذات الجیش می رسد و دجال ادعای الوهیت كند.

حضرت صاحب الامر حضرت عیسى را كه مقدمه لشكر حضرت خواهد بود، به نزد دجّال فرستاده او را با اسلام بخواند و او قبول نمی کند، حضرت عیسى او را بكشد و زمین بیدا كه دو فرسخ است دجّال و خرش و لشكرش را فرو برد. (لوامع صاحبقرانی، ج‏3، ص 285)

محتوای سوره :

به معنى بازگشتن از گناه و كار بد، و نام نهمین سوره قرآن مجید است. نام این سوره از آیه 105 آن گرفته شده است. در این سوره داستان متخلّفین از جنگ تبوک آمده است. سوره توبه تنها سوره اى از قرآن است كه بدون "بسم اللّه الرّحمن الرّحیم" آغاز مى شود. زیرا اعلان جنگ به مشركان و برائت از آنان است.پاره اى از موضوعات این سوره عبارتند از: قطع رابطه با مشركان، جهاد در راه خدا، ستایش مجاهدان راه خدا، لزوم تحصیل علم، و پرهیز از تراكم ثروت، داستان هجرت پیامبر(ص)، موضوع ماه هاى حرام، گرفتن جزیه از اقلّیت هاى مذهبى، سرنوشت منافقان و موضوع زكات. این سوره در مدینه نازل شده و 219 آیه دارد.

برای این سوره ده نام ذکر کرده اند، ولی نام «توبه» به دلیل آیات فراوانی که در این باره سخن گفته است و نام برائت به خاطر آمدن در ابتدای سوره، مشهورتر است. 1

سوره توبه تنها سوره ای است که با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز نشده است. درباره دلیل این امر از قول امام علی علیه السلام آمده است: «بسم الله الرحمن الرحیم برای امان دادن و رحمت است و سوره برائت برای دفع امان و جنگ نازل شده است»2 از این رو در ابتدای این سوره "بسم الله" نیامده است.

از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده: «هر کس سوره انفال و توبه را قرائت نماید، من شفاعت کننده و گواهی دهنده به سود او در روز قیامت هستم که او از نفاق مبرّا است و به تعداد همه مردان و زنان منافق در دنیا، ده حسنه به او عطا می شود و ده گناه از او پاک شده و ده درجه بر درجات او افزوده می شود و عرش و حاملان آن در ایام حضورش در دنیا، بر او درود می فرستند.» 3

امام صادق علیه السلام: «کسی که سوره انفال و توبه را در هر ماه قرائت کند، هرگز نفاق وارد قلب او نمی شود و از شیعیان امیرالمومنین علی علیه السلام خواهد بود.»4

در تفسیر عیاشی پس از نقل این روایت اضافه کرده است: «و روز قیامت بر سفره های بهشتی همراه شیعیان امام علی علیه السلام روزی می خورد تا اینکه مردم از حساب فارغ شوند.»5

آثار و برکات سوره توبه

1) در امان ماندن از آتش سوزی

نقل از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم: «هرکس این سوره را بنویسد آتش به منزل او نمی رسد و تا وقتی که این نوشته با اوست، آتش به او نزدیک نمی شود.»6

2) در امان ماندن از شر حیوان درنده

«هر کس از حیوانات وحشی و درنده می ترسد آیه 128-129 سوره «توبه» را بخواند از ناحیه آن به حیوانات به او ضرری نمی رسد.»7

3) دفع وسوسه و دلشوره

به جهت رفع وسوسه و دلشوره و گمان بد آیه 130 سوره توبه را بخواند و با خود همراه کند.8

منبع : پایگاه اینترنتی انهار

سوال:

چرا خدا شیطان را آفرید؟ و اساسا علت تسلط شیطان بر ما چیست؟

پاسخ:

در جهان بینی اسلامی اساساً جهان و موجودات جهان به دو دسته خیر و شر تقسیم نمی‏گردد؛ در جهان، آفریده‏ای كه نبایست آفریده شده باشد و یا بد آفریده شده باشد وجود ندارد، همه چیز زیبا و به جا آفریده شده و همه چیز مخلوق ذات احدیّت است.

شیطان از نظر قرآن مصداق: «الَّذِی أَحْسَنَ كُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلَقَهُ»1 و همچنین مصداق: «رَبُّنَا الَّذِی أَعْطی‏ كُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی‏»2 است.

وجود شیطان و شیطنت و اِضلال او خود مبنی بر حكمت و مصلحتی است، و به موجب همان حكمت و مصلحت، شیطان شرّ نسبی است نه شرّ حقیقی و مطلق.

مرحوم علامه طباطبایی‏قدس سره درباره علت خلقت شیطان می‏فرمایند:

1. باید دانست تمامی اشیایی كه متعلق خلق و ایجاد قرار گرفته و یا ممكن است قرار بگیرد، وجود نفسی شان (وجود شان بدون این كه اضافه به چیزی شود) خیر است. به طوری كه اگر به فرض محال، فرض كنیم شری از شرور، متعلق خلقت و ایجاد قرار گرفته و موجود شود پس از موجود شدنش حالش حال سایر موجودات خواهد بود، یعنی دیگر اثری از شر و قبح در آن نخواهد بود، مگر این كه وجودش اضافه و ارتباط به چیز دیگری داشته باشد، و در اثر این ارتباط، نظامی از نظامی‏های عادلانه عالم وجود را فاسد و مختل سازد، و یا باعث شود عده‏ای دیگر از موجودات از خیر و سعادت خود محروم شوند، اینجاست كه شرهایی در عالم پدید می‏آید.

و این كه در بالا گفتیم: «بدون این كه وجودشان اضافه به چیزی شود» مقصودمان همین معنا بود. بنابراین اگر موجودی از قبیل مار و عقرب دیدیم كه از نظر اضافه‏ای كه به ما دارند مضر به حال ما است باید بدانیم كه به طور مسلّم منافعی دارد كه از ضررش بیشتر است و گرنه حكمت الهی اقتضای وجود آن را نمی‏كرد و در این صورت وجود چنین موجودی هم خیر خواهد بود.

این آن معنایی است كه آیه شریفه «الَّذِی أَحْسَنَ كُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلَقَهُ»3 و آیه «تَبارَكَ اللَّه رَبُّ الْعالَمِینَ»4 و آیه «وَ إِنْ مِنْ شَیْ‏ءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ»5 نیز به آن اشاره دارد.

2. عالم خلقت با همه وسعتی كه در آن است تمامی اجزایش به یكدیگر مربوط و مانند یك زنجیر، اول و آخرش به یكدیگر متصل می‏باشد، به طوری كه ایجاد جزئی از آن مستلزم ایجاد و ساخت همه آن است (مانند ساخت ساعت)، و اصلاح جزئی از اجزای آن به اصلاح همه آن مربوط است، همچنان كه فرمود: «وَ ما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ»6 و این ارتباط لازمه‏اش این نیست كه جمیع موجودات مثل هم و ربط شان به یكدیگر ربط تساوی و تماثل باشد، زیرا اگر همه اجزای عالم مثل هم بودند عالمی به وجود نمی‏آمد بلكه تنها یك موجود تحقق می‏یافت، و لذا حكمت الهی اقتضا دارد كه این موجودات از نظر كمال و نقص، و مراتب وجود و فقدان آن، و قابلیت رسیدن به آن مراتب و محرومیت از آن مختلف باشند.

آری، اگر در عالم، شر، فساد، تعب، فقدان، نقص، ضعف و امثال آن نبود به طور مسلّم خیر، صحت، راحت، كمال و قوت نیز مصداقی یافت نمی شد، و عقل ما پی به معانی آن نمی‏برد؛ چون به طور كلی عقل هر معنایی را از مصادیق خارجی آن انتزاع می‏كند.

اگر در عالم، مصداقی از شقاوت، معصیت، قبح، ذم و عقاب و امثال آن نبود، سعادت، اطاعت، حسن، مدح و ثوابی هم تحقق نمی‏یافت، و همچنین اگر دنیایی نبود آخرتی هم وجود نداشت، اگر معصیتی نبود یعنی نافرمانی امر مولی‏ به هیچ وجه ممكن نبود، قهراً انجام خواسته مولی امری ضروری و اجباری می‏شد، و اگر انجام دادن فعلی ضروری و غیر قابل ترك باشد، دیگر امر مولوی معنا ندارد، و خواستن مولی چنین فعلی را تحصیل حاصل است.

و وقتی امر مولوی معنا نداشت اطاعت هم مصداق نخواهد داشت، و وقتی اطاعت و معصیتی نبود مدح و ذم، ثواب و عقاب، وعد و وعید و انذار و بشارتی هم نخواهد بود، و وقتی اینگونه امور نبود دیگر شریعت و دعوتی هم نخواهد بود، و وقتی دینی در كار نبود نبوت و رسالتی هم نخواهد بود، و وقتی نبوت و رسالتی نباشد قهراً اجتماع و مدنیتی هم نخواهد بود، اجتماع هم كه نباشد انسانیتی نیست و بر همین قیاس، فرض نبود یك چیز، مستلزم فرض نبودن جمیع اجزای عالم است.

خدا شیطان را مخاطب ساخته به وی فرمان می‏دهد كه: «هر كه را از فرزندان آدم می‏توانی بلغزان، با سواره نظام و پیاده نظامت بر آنان بتاز، در ثروت و فرزند شریكشان شو و نویدشان ده؛ و شیطان جز دروغ و فریب نویدشان نمی‏دهد.»

این معنا كه معلوم شد اینك می‏گوییم اگر شیطانی نبود نظام عالم انسانی هم نبود. وجود شیطانی كه انسان را به شر و معصیت دعوت كند از اركان نظام عالم بشریت است، و او نسبت به صراط مستقیم، به منزله كناره و لبه جاده است؛ و معلوم است كه تا دو طرفی برای جاده نباشد متن جاده هم فرض نمی‏شود. اینجاست كه اگر دقت شود معنای آیه «قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِیمَ»7 و آیه قالَ هذا صِراطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ (علیهم السلام) إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَكَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِینَ»8 به خوبی روشن گشته و صدق ادعای ما معلوم می‏گردد. 9
شیطان

قلمرو فعالیت شیطان «تشریع» است نه «تكوین»، یعنی محدوده فعالیت‏های تشریعی و تكلیفی بشر. نفوذ شیطان در وجود بشر نیز محدود است به نفوذ در اندیشه او نه تن و بدن او. و نفوذ در اندیشه او نیز منحصر است به حد وسوسه كردن و خیالِ یك امر باطلی را در نظر او جلوه دادن.

قرآن این معانی را با تعبیرهای «تزیین»، «فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ» «تسویل»، «وسوسه» و امثال این‏ها بیان می‏كند؛ و اما این كه [شیطان‏] چیزی را در نظام جهان بیافریند و یا تسلط تكوینی بر بشر داشته باشد، یعنی به شكل یك قدرت قاهره بتواند بر وجود بشر مسلط شود و او را بر كار بد اجبار و الزام نماید، از حوزه قدرت شیطان خارج است. تسلط شیطان بر بشر محدود است به این كه خود بشر بخواهد دست ارادت به او بدهد:

«إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی‏ رَبِّهِمْ یَتَوَكَّلُونَ (علیهم السلام) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ...؛ همانا شیطان بر مردمی كه ایمان دارند و به پروردگار خویش اعتماد و اتّكا می‏كنند تسلّطی ندارد، تسلط او منحصر است به اشخاصی كه خودشان ولایت و سرپرستی شیطان را پذیرفته و می‏پذیرند.»10

قرآن از زبان شیطان در قیامت نقل می‏كند كه در جواب كسانی كه به او اعتراض می‏كنند و او را مسئول گمراهی خویش می‏شمارند می‏گوید:

«وَ ما كانَ لِی عَلَیْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلا تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ؛ من در دنیا قوّه اجبار و الزامی نداشتم. حدود قدرت من فقط «دعوت» بود. من شما را به سوی گناه خواندم و شما هم دعوت مرا پذیرفته و اجابت كردید، پس مرا ملامت نكنید، خویشتن را ملامت كنید كه به دعوت من پاسخ مثبت دادید.»11

فلسفه و حكمتِ این اندازه تسلط شیطان بر بشر، «اختیار» انسان است. مرتبه وجود انسان ایجاب می‏كند كه حرّ و آزاد و مختار باشد.

موجود مختار همواره باید بر سر دو راه و میان دو دعوت قرار گیرد تا كمال و فعلیت خویش را كه منحصراً از راه «اختیار» و «انتخاب» به دست می‏آید تحصیل كند.

از جهان دو بانگ می‏آید به ضد

تا كدامین را تو باشی مستعد

آن یكـی بـانگـش نشــور اتقیا

و آن دگــر بانـگش نفور اشقیا

در جهان بینی اسلامی، هیچ موجودی در آفرینش به صورت استقلال نقشی ندارد. قرآن برای هیچ موجودی استقلال قائل نیست. هر موجودی هر نقشی را دارد به صورت واسطه و مجرا برای مشیت و اراده بالغه الهیّه است. قرآن برای فرشتگان، نقش واسطه بودن برای اِنفاذ مشیّت الهی در خلقت قائل است؛ ولی برای شیطان حتی چنین نقشی نیز قائل نیست، تا چه رسد به آن كه او را در خالقیّت مستقل بداند.

از همه شگفت‏تر این است كه بر حسب منطق قرآن، خدا خودش به شیطان، پُستِ «اضلال» و «گمراه سازی» را اعطاء فرموده است. در این باره قرآن كریم می‏فرماید:

«وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِكَ وَ رَجِلِكَ وَ شارِكْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلاَّ غُرُوراً» 12

در اینجا، خدا شیطان را مخاطب ساخته به وی فرمان می‏دهد كه:

«هر كه را از فرزندان آدم می‏توانی بلغزان، با سواره نظام و پیاده نظامت بر آنان بتاز، در ثروت و فرزند شریكشان شو و نویدشان ده؛ و شیطان جز دروغ و فریب نویدشان نمی‏دهد.»

گویی شیطان آمادگی خود را برای تحویل گرفتن پست اضلال، اعلام می‏دارد آنجا كه می‏گوید:

«فَبِما أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِیمَ (علیهم السلام) ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِینَ؛ به این سبب كه مرا گمراه ساختی، بر سر راه ایشان خواهم نشست، آنگاه از پیش رو و از پشت سرشان، و از راست و از چپشان خواهم آمد و بیشترِ آنان را سپاسگزار نخواهی یافت».

البته معنی و مفهوم اضلال و قلمروی شیطان در این پست همان است كه قبلاً اشاره شد و نه بیشتر؛ یعنی هیچگونه اجبار و الزامی نسبت به بشر در كار نیست، هر چه هست «وسوسه» و «دعوت» و «تزیین» و «تسویل» است.

تذكر این نكته لازم است كه مقصود ما از این كه تكوین از قلمرو شیطان خارج است این نیست كه شیطان هیچ نقشی در تكوین ندارد. مگر ممكن است موجودی در عالم تكوین وجود داشته باشد و هیچ نقش و اثری نداشته باشد؟! مقصود این است كه شیطان نه خالق مستقل بخشی از موجودات و قطبی در برابر خداوند است، و نه در نظام طولی جهان مانند فرشتگان نقشی از تدبیر و اداره كائنات به او سپرده شده است، و نه تسلطش بر بشر در حدّی است كه بتواند او را به آنچه می‏خواهد مجبور نماید.13
گروه دین و اندیشه تبیان

چقدر بدبینی ... همه آدم ها که بد نیستند ... همه جا خوب و بد با هم است ... اما تو هم زیاد بدبین نباش ... سعی کن کمی هم جنبه های مثبت رفتاری اش را ببینی ...

حرف هایش توی گوشم زنگ می زند... عینک بدبینی را از چشمانت بردار ... می خواهم سعی کنم خوش بین باشم و به دیگران به حسن ظن نگاه کنم نه سوء ظن ... .

خداوند ما را از برائت جستن و تبرئه نفس خود نهی کرده است ... «هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ وَ إِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ فِی بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى؛ خداوند از همان زمان که شما را از زمین آفریده است، و از آن روز که شما به صورت جنینهای ناچیزی در درون شکمهای مادرانتان بوده اید، از شما به خوبی آگاه بوده است و هست. پس از پاک بودن خود سخن مگوئید، زیرا که او پرهیزگاران را بهتر می شناسد.»(1)

بزرگ ترهایمان گفتند: مؤمن در محاسبه نفس خودش باید از سلطان ستمگر و شریک آزمند، بر خود سختگیرتر باشد ... انسان مؤمن همیشه نفس خود را متهم می کند و تسلیم آن نمی شود و خطاهای آن را تبرئه و توجیه نمی کند، همیشه در مقابل عظمت خدا اعمال خود را اندک می شمرد و در ادای حقوق خداوند خود را مقصر می داند، همیشه مشغول اعمال خیر و اطاعت خدا و پیامبر اوست و می ترسد که خدا اعمالش را قبول نکند؛ زیرا خداوند آن را از اهل تقوا قبول می کند و او چه می داند که از آنها هست؟! ... تو چه؟ تو تا به حال نفست را متهم کردی؟ تسلیمش شدی یا او تسلیم تو شده؟ همیشه مشغول اعمال خیر و اطاعت خود و رسولش بودی یا دنبال هوی و هوس دلت رفتی؟ ... نسبت به رفتار دیگران چه؟ با سوءظن به آنها نگاه کردی یا حسن ظن؟ ...

یادت باشد که حسن ظن نسبت به خدا و بندگان خدا، از بزرگ ترین شعبه های ایمان و در مقابل، سوء ظن نسبت به خدا و بندگان خدا، از شعبه های ضعیف ایمان است ... «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِیراً مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا یَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضاً أَیُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن یَأْكُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِیمٌ»(2) ... .

وقتی بدی درباره دوستت، همکارت و یا فامیلت می شنوی، چه کار می کنی؟ ... در نفس و قلب خودت هیچ تصور بدی به وی نسبت نمیدهی و جز خیر، گمانی به او نمی بری یا با سوءظن به او نگاه می کنی و هزاران گمان نادرست توی ذهنت نقش می بندد؟ ... . قرآن را باز کن ... ببین چه دستوری به تو می دهد وقتی درباره دوستت، همکارت، فامیلت، همسایه ات و یا آشنایت سخنی می شنوی ... « لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً وَ قَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُّبِینٌ»(3) ... می گویند دو تن از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله در حال اعتکاف بودند که پیامبر صلی الله علیه و آله را دیدند که با زنی در حال صحبت کردن است و به سرعت به حضرت خیره شدند. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «عجله نکنید این صفیه بنت حُیَیٍّ(4) است!» گفتند: «ای پیامبر خدا، آیا ما جز خیر گمان دیگری به تو ببریم؟» پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «شیطان (مانند خون) در مجاری خون بنی آدم جاری می شود. ترسیدم شری را در دل شما بیفکند.»(5)
وقتی بدی درباره دوستت، همکارت و یا فامیلت می شنوی، چه کار می کنی؟ ... در نفس و قلب خودت هیچ تصور بدی به وی نسبت نمیدهی و جز خیر، گمانی به او نمی بری یا با سوءظن به او نگاه می کنی و هزاران گمان نادرست توی ذهنت نقش می بندد؟ ... . قرآن را باز کن ... ببین چه دستوری به تو می دهد وقتی درباره دوستت، همکارت، فامیلت، همسایه ات و یا آشنایت سخنی می شنوی ... « لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنفُسِهِمْ خَیْراً وَ قَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُّبِینٌ»

به خاطرت بسپار که تسلیم وسوسه های شیاطین نشی و به مسلمانی سوءظن نداشته باشی؛ بلکه همیشه به جای کنجکاوی و جستجو در لغزش و عیوب دوستان یا همکارنت، همسایه ها یا فامیلت و .. عیوب آنها را مخفی کن و اگر اشتباهی از آنها دیدی، در ذهنت برای آن اشتباه عذر و بهانه ای بتراش تا وقتی که خودش لب به سخن باز کند و علت اشتباهش را بیان ... ؛ یادت باشد هیچگاه دیگران را متهم نکن و درباره آنها به قضاوت ننشین که این کار تنها بر عهده خداست که هیچ چیز مخفی بر وی پوشیده نمی ماند و هیچ چیز چه سری باشد یا آشکار ، از وی پنهان نیست ... .

اگر باور داشته باشی که چرخ این عالم به دست با كفایت خداوندی می چرخد كه حكیم، عادل و تواناست و در دل هر سختی، هزاران راحتی و در درون هر گرفتاری، هزاران نعمت قرار داده است، در برخورد با نابسامانی های ظاهری از كوره به در نمی روی؛ بلكه با خوش بینی و از شیوه ها و راه های معقول، نابسامانی ها را حل می کنی و خودت را به قله مقصود می رسانی و زندگی را سرشار از لطف، مهربانی و شیرینی می سازی ... همانطور که امام رضا(علیه السلام) فرمود: «به خداوند گمان نیك ببر؛ زیرا خداوند می فرماید: من نزد گمان بنده مومن خویشم، اگر گمان او به من نیك باشد، مطابق آن گمان با او رفتار می كنم و اگر بد باشد، نیز مطابق همان گمان بد با او رفتار می كنم.»(6)

وقتی نسبت به خدا حسن ظن داشتی، روحیه خوش بینی و نشاط معنوی در وجودت شکل می گیرد و راسخ شدن این روحیه در درونت، رفتارت را هم در زمینه اجتماعی و ارتباط با دیگر انسانها تحت تأثیر خودش قرار می دهد؛ طوری که تو در عین تیزبینی و كیاست، نسبت به رفتار، كردار و گفتار اطرافیانت به دید مثبت و خوش بینانه نگاه و آنها را حمل بر پاكی نیت و خیرخواهانه بودن شان می کنی ... با این روحیه است که دیگران با اطمینان از سلامت رفتاری تو در برقراری ارتباط با تو احساس امنیت و آرامش روانی می کنند و با اطمینان خاطر و میل باطنی، خواهان برقراری ارتباط اولیه با تو و در مراحل بعدی، ایجاد روابط دوستانه سالم و اخلاق مدار با تو می شوند ... .

از سوی دیگر خودت هم با داشتن چنین دیدگاهی، در عین رعایت دقت و تیز بینی به دیگران، اطمینان و با طیب خاطر، ارتباطی سالم و مثبت با آنها برقرار می کنی؛ پس روز به روز بر تعداد دوستانت افزوده می شود و دیگران با دیدن تو با این خصلت خوب، علاوه بر این که به تو جذب می شوند، از معاشرت با تو هم لذت كامل را می برند و از نگاه مثبت و زندگی سالم تو الگو می پذیرند ... برای همین است که امام علی علیه السلام می فرماید: «كسی كه به مردم خوش گمان باشد، دوستی آنان را به دست می آورد»(7) و در نقطه مقابل، اگر بدبین باشی، همیشه تنهایی؛ زیرا همیشه مردم را خیانتكار و ناپایدار در دوستی می پنداری ... که بدگمانی به هر كسی چیره شود، صلح و صفایی كه بین او و دوستانش بود، به هم می زند و او از ترس این كه شر دیگران به او می رسد، خود را از بركات ارتباط با مسلمانان محروم می كند.(8)

یادت باشد که بدگمانی و سوءظن، نوعی ستمگری در حق دیگران است و بزرگ ترین مانع همکاری های اجتماعی، اتحاد و پیوستگی دل ها و سبب گوشه گیری، تکروی و خودخواهی ها ... و در حقیقت پیروی از هوا و هوس ... «ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِیعَةٍ مِّنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهَا وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاء الَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ»(9) ... .

گروه دین و اندیشه تبیان

پرسش:

زمان ظهور حضرت حجت(عج) قضای الهی محسوب می شود یا قدر؟ چون چندی پیش از یكی از علمای شهرمان شنیدم كه فرموده بودند:

«ظهور حضرت قضای الهی محسوب می‏شود و با دعای ما عقب یا جلو نمی‏افتد و این كه بزرگان دین بر امر تعجیل فرج اصرار دارند و گفته می‏شود بسیار دعا كنید، تنها به خاطر ایجاد محبت بین فرد و آقا امام زمان(عج) است. و علت خواندن دعای ندبه، عهد و... تنها عدم دوری ما از آن حضرت است كه اگر این امر صورت نگیرد به مرور زمان مردم فراموش می‏كنند كه منتظر جانشین خدا بر روی زمین بوده اند؟» این موضوع فكر مرا مغشوش كرده و بعد از هر نماز تنها ذكر «اللهم عجل لولیك الفرج» را به نیت 5 تن آل عبا تكرار می‏كردم ولی طی این مدت تنها «دعای اللهم كل لولیك» و «الهی عظم البلاء...» و «آل یاسین» و از این قبیل را می خوانم، یعنی با دید دیگری به مسأله ظهور امام زمانم می‏اندیشم. خواهشمندم در این زمینه مرا راهنمایی فرمایید.

پاسخ:

به فرموده امام علی‏علیه السلام: خداوند كارها را به حسب قضایش انجام می دهد نه رضایت شما.1

و مقدمه قضای الهی، قدر الهی است. چرا كه هر كار بر اساس اندازه و هندسه خاص خود انجام می گیرد. به فرموده امام صادق‏علیه السلام:

چون كه خداوند چیزی را اراده كند مقدر می نماید آنرا (اندازه و مقدار آنرا معین می نماید) و پس از تقدیر، قضایش به آن تعلق می‏گیرد.2

«قدر» عبارت است از هندسه و اندازه وجودی هر چیز، و «قضاء» به معنای گذراندن و یكسره كردن و به پایان رساندن است. تقدیر الهی، موجودات عالم مشهود را به سوی آنچه در مسیر وجودشان برای آن‏ها تقدیر و قالب گیری كرد، هدایت می‏كند؛ همچنان‏كه خدای بزرگ فرمود:

«الَّذِی خَلَقَ فَسَوَّی (علیهم السلام) وَ الَّذِی قَدَّرَ فَهَدی‏»؛ یعنی آنچه را كه خلق كرده بسوی آنچه كه برایش مقدر نموده هدایت فرمود. و سپس همین تقدیر و هدایت را با امضاء قضاء تمام و تكمیل می كند.3

در روایت از رسول اكرم‏صلی الله علیه وآله وارد شده كه: «لا یُرَدُّ الْقَضاء اِلاَّ الدُّعاء»؛ قضای الهی را رد نمی كند مگر دعا.

و بسیار می شود كه خدا چیزی را تقدیر می كند ولی به دنبال تقدیر، قضایش را نمی‏راند. مانند قَدَری كه بعضی از علل و شرایط خارج، آنرا اقتضا داشته ولی به خاطر مزاحمت مانعی، آن اقتضا باطل می‏شود. و یا سببی دیگر و یا اقتضایی دیگر جای سبب قبلی را می‏گیرد و چه بسا چیزی مقدر بشود و قضاء آن نیز رانده شده باشد، مثل این كه از جمیع جهات - یعنی هم از جهت وجود علل و شرایط و هم از جهت نبودن مانع - تقدیر شده باشد كه در این صورت آن چیز محقق می شود. و در بعضی از روایات نیز آمده كه قدر ممكن است تخلف كند اما برای قضاء برگشتی نیست. البته تغییر در تقدیر مربوط به عالم ماده می باشد.4
دعا

با توجه به این مقدمه «قضا» به معنای اجتماع جمیع علل و شرایط و فقدان هر گونه مانعی است كه مسلماً فعل مورد نظر انجام می گیرد و هیچ گونه برگشتی در آن نیست. اما این بدان معنی نیست كه قصد كنیم دعا كردن با قضای الهی منافات دارد. چه بسا همین قضایی كه مجموعه شروط متعدد است یكی از آن شروط دعای بندگان باشد.

و آمیختگی و همسویی دعا و قضا در روایات بخوبی مشهود است. امیرالمؤمنین علی‏علیه السلام در انتهای نامه 31 نهج البلاغه به

فرزندشان امام مجتبی‏علیه السلام می فرمایند: دین و دنیای تو را به خدا می سپارم «و اسأله خیر القضاء لك» و بهترین خواسته الهی را در آینده و هم اكنون در دنیا و آخرت برای تو می خواهم. و این اجتماع درخواست از خدا «سؤال» و قضا بسیار زیباست.

در روایت آمده است كه حضرت امیرعلیه السلام از زیر دیواری كه در شرف خراب شدن بود، حركت كردند و به جای دیگر رفتند. از آن جناب سؤال شد: آیا از قضای الهی (حكم حتمی الهی) فرار می‏كنید؟ آن امام بزرگوار فرمودند از قضای الهی به سوی قدر الهی فرار می كنم!.5

به این معنی كه در صورت توقف، تمام مقدمات لازم برای زیر آوار ماندن مهیا می گردد و قضای الهی تحقق می پذیرد. اما با حركت به سوی مكانی دیگر مقدمه ای از آن مقدمات ناقص می گردد و هندسه ای دیگر شكل می گیرد و آن تحقق سلامت و امنیت است.

و لذا منافات ندارد كه حتی دعا، قضای الهی را مبدل سازد. دعایی كه از جمله مقدمات و شروط حكم حتمی الهی است.

در روایت از رسول اكرم‏صلی الله علیه وآله وارد شده كه: «لا یُرَدُّ الْقَضاء اِلاَّ الدُّعاء»؛ قضای الهی را رد نمی كند مگر دعا.6

بنابراین در عین حال كه همه امور به قضای الهی تحقق می پذیرد؛ منافات ندارد كه ما موظف به دعا كردن باشیم. نه صرفاً به علت یك امری صوری و ظاهری؛ بلكه چون دعا خود، در سلسله طولی‏تحقق اشیاء تأثیر جوهری دارد. و این تأثیر به اذن و اراده الهی انجام می‏گیرد.

خود حضرت حق ما را مأمور به دعا كردن نموده است و برای این دعا تأثیر قائل شده است. خلاصه پاسخ پرسش شما این كه: آری زمان ظهور حضرت حجت‏علیه السلام مثل بقیه امور و اسرار، به قضای الهی وابسته است. در عین حالی كه ما موظف به دعا در جهت تعجیل فرج آن بزرگوار می باشیم. و دعای ما می‏تواند در مجموعه علل ظهور مؤثر باشد.

گروه دین و اندیشه تبیان

1.میزان الحكمه، روایت شماره 16456.

2.همان مصدر، روایت شماره 16461.

3. سوره اعلی، آیه 3؛ ر.ك: تفسیر المیزان، مرحوم علامه طباطبایی، ترجمه ج 37، ص 185.

4. ر.ك: همان مصدر، ص‏185.

5. ر.ك: میزان الحكمه، ج 8، ص 162.

6. ر.ك: منتخب میزان الحكمه، روایت شماره 2101.

در بیانات نورانی حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب‏علیهما السلام آمده است: «و إنما هی نفسی أُروِّضها بالتّقوی»1 همان طوری كه بدن، عضلات و دست و پای یك ورزشكار ماهر تمرین كرده، در اختیار اوست، نفس انسانِ با تقوی نیز تحت تدبیر و اراده عقل است. حضرت امیرالمؤمنین‏علیه السلام می‏فرماید:

من نفس خود را با «تقوی» تمرین می‏دهم، ریاضت می‏كشم، او باید گوش كند، این چنین نیست كه دستور بدهم و او اطاعت نكند، لذا عقل چنین كسی فرمانروای نفس او خواهد بود. این گونه افراد «عالماً» زندگی می‏كنند، «عالماً» دوران پیری را می‏گذرانند، «عالماً» می‏میرند و سرانجام «عالماً» در قیامت محشور می‏شوند.

بر این اساس است كه در روایات آمده است: اگر كسی در قیامت عالم محشور شود (نه این‏كه در دنیا عالم بوده است) به او می‏گویند: بایست! شفاعت كن، كه شفاعت تو مقبول است: «یُقال للعالم: قف! اشفع یشفع»1 این سخن درباره همه درس خوانده‏ها صادق نیست، بلكه گروه كمی هستند كه خدای سبحان در روز قیامت آنان را «فقیه» و «عالم» محشور می‏كند: «بعثه اللّه یوم القیامة عالماً فقیهاً»2

لذا قرآن كریم در این باره تعبیر به «مجی‏ء» دارد: « مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا »3، یا «مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَیْرٌ مِّنْهَا »4. اگر كسی آن هنر را داشت كه در قیامت، حسنات، كارهای خیر، نیت و خلوص را با خود به همراه داشته باشد، یعنی مشمول «جاء بالحسنة» بود، پاداش چنین شخصی آن است كه: «فَلَهُ عشرُ أمثالها» یا «فله خیرٌ منها».

خدای سبحان چنین وعده نداد كه هر كس در دنیا كار خیر انجام داده است، در قیامت ده برابر جزا می‏بیند؛ زیرا گاهی انسان عمل خیری را انجام می‏دهد و سموم و شروری به حیات آن خاتمه می‏دهد. اگر كسی آن هنر را داشته كه در قیامت عالِم محشور شود، حق شفاعت دارد، همان طوری كه او در دنیا شفیع عدّه‏ای بود و مانع گمراهی آنان شد، در قیامت نیز شفاعت آن‏ها را عهده دار خواهد بود. 5
گروه دین و اندیشه تبیان